januari 2017

Wetten en normen

Luchtkwaliteitsbeleid wordt op verschillende manieren vormgegeven. Aan de ene kant kan de luchtkwaliteit verbeterd worden door eisen te stellen die de uitstoot van luchtvervuilende stoffen beperken (zoals de euronormen voor auto’s). Aan de andere kant kan de luchtkwaliteit verbeterd worden door het hanteren van maximale toegestane concentraties van bepaalde stoffen in de lucht. Beide strategieën versterken elkaar.


De NEC-richtlijn

De nieuwe richtlijn inzake nationale emissieplafonds (NEC-richtlijn) trad 31 december 2016 in werking.  De NEC-richtlijn bepaalt voor elk land de jaarlijkse maximale emissieplafonds voor de vijf voornaamste verontreinigende stoffen: fijnstof (PM2,5), zwaveldioxide, stikstofoxiden, vluchtige organische stoffen met uitzondering van methaan, en ammoniak.
De emissiereductieverbintenissen voor 2020 zijn dezelfde als die welke de lidstaten reeds internationaal zijn overeengekomen bij de herziening van het Protocol van Göteborg in 2012. De verbintenissen voor 2030 vergen aanzienlijk verdergaande reducties. Deze zullen ertoe bijdragen de grensoverschrijdende verontreiniging en de achtergrondconcentraties in heel Europa met ca. 50% verminderen in 2030 ten opzichte van 2016.


December 2013 werd The Clean Air Policy Package aangenomen door de Europese Commissie.
Het is de bedoeling dat:
  • de bestaande wetgeving inzake luchtkwaliteit uiterlijk in 2020 volledig wordt nageleefd 
  • de uitstoot tegen 2030 nog aanzienlijk daalt, wat de weg effent voor het verwezenlijken van de langetermijndoelstelling van schone en veilige lucht overal 

Daarom wordt een herziene richtlijn voorgesteld om de uitstoot van de belangrijkste luchtvervuilende stoffen te beperken, met nieuwe plafonds voor 2020 en 2030.

Nieuwe doelstellingen van het luchtkwaliteitsbeleid voor 2030 ten opzichte van 2005:
  • Gezondheidseffecten (voortijdige sterfte door stofdeeltjes en ozon): -52% 
  • Gebied van ecosysteem waar eutrofiëringsgrenzen* worden overschreden: -35 % 

*) Eutrofiëring is de overmaat aan voedingsstoffen waardoor een sterke groei en vermeerdering van bepaalde soorten optreedt en de biodiversiteit sterk afneemt. Belangrijk zijn de fosfaten en stikstoffen uit kunstmest.


De voordelen van de reducties voor 2030 wegen ruimschoots op tegen de nalevingskosten:

'..wanneer de verminderde kosten van een slechte gezondheid mee in rekening worden gebracht, bedragen de nettovoordelen van het beleid volgens de meest conservatieve schatting ongeveer 40 miljard EUR per jaar'.

De huidige EU-normen voor luchtkwaliteit zijn minder streng dan de door de World Health Organization (WHO) aanbevolen normen die bedoeld zijn om de gezondheidseffecten van luchtverontreinigende stoffen te minimaliseren. Voor PM2.5 is de maximaal toegestane concentratie vanaf 2015 25 μg/m3, wat 2,5 keer hoger ligt dan wat de WHO voor deze verontreinigende stof aangeeft. Ter vergelijking: de Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA, het federale agentschap van de Verenigde Staten dat belast is met de bescherming van de volksgezondheid en de bescherming van het milieu) deed een voorstel om de jaarlijkse limiet van 15 μg/m3 te verlagen tot 12 μg/m3 voor PM2.5 (bron: Verslag conferentie - Vereniging van Nederlandse Gemeenten).



Europees beleid luchtkwaliteit

Om de negatieve gezondheidseffecten tegen te gaan zijn op Europees niveau normen opgesteld voor de concentratie van bepaalde emissies in de lucht. In een overzicht op de website van het Compendium van de Leefomgeving zijn de Europese normen weergegeven .

Het Europees beleid onderscheidt verschillende waarden. Naast bijvoorbeeld jaargemiddelden toegestane concentraties zijn er ook dagwaarden, die maar een aantal keer per jaar overschreden mogen worden. Naast grenswaarden die een absolute verplichting aangeven, zijn er ook streefwaarden die voor gemeenten een inspanningsverplichting betekenen. Indien Nederland niet aan de grenswaarden voldoet kan de Europese Commissie Nederland voor het Europese Hof van Justitie dagen. Deze kan Nederland een sanctie opleggen, die kan oplopen tot honderden miljoenen euro’s. Frankrijk is inmiddels voor het Hof gedaagd en Engeland heeft al een sanctie opgelegd gekregen van 300 miljoen pond.

Het vaststellen van normen gebeurt niet voor niets op Europees niveau: luchtkwaliteit stopt niet bij de grens en door eenduidige normen wordt voorkomen dat bedrijven zich in een ander land gaan vestigen. In onderstaand schema is te zien welke Nederlandse wetgeving invulling geeft aan de Europese wetgeving.



Derogatie
Binnen de Europese Richtlijn Luchtkwaliteit van 2008 krijgen de lidstaten de mogelijkheid om uitstel te vragen voor het halen van de normen (derogatie). Nederland heeft van deze optie gebruik gemaakt waardoor Nederland nu pas op 11 juni 2011 hoefde te voldoen aan de norm voor PM10. Voor NO2 is dit 1 januari 2015. Derogatie kan alleen verkregen worden wanneer een lidstaat aannemelijk weet te maken dat de normen na uitstel niet meer overschreden worden. In onderstaande tabel zijn de jaargemiddelde grenswaarden voor fijn stof en stikstofdioxide gegeven in combinatie met de data voor het behalen van deze waarden. De Richtlijn kent ook grens- en streefwaarden voor PM2,5. De grenswaarde van 25 µg/m3 voor deze kleinere fijnstofdeeltjes gaat echter pas gelden vanaf 2015. Tot 2015 gelden de volgende streefwaardes:


Norm 
maximum
Oorspronkelijke datum
Derogatie
PM10
jaargemiddelde
40 μg/m3

daggemiddelde*
50 μg/m3

1 juni 2005
11 juni 2011
NO2
jaargemiddelde
40 μg/m3

uurwaarde **
 200 µg/m3
1 juni 2010
1 januari 2015
     
PM2,5
jaargemiddelde
25 μg/m3
20 μg/m3

1 januari 2015
1 januari 2020


                              *) hooguit 35 dagen per jaar mag dit daggemiddelde worden overschreden
                           **) hooguit 18 keer per kalenderjaar mag deze waarde per uur worden overschreden; in Nederland wordt deze norm nooit overschreden.

Het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL)
Het NSL is van kracht sinds 1 augustus 2009 en liep tot 1 januari 2017. Het NSL is verlengd tot de Omgevingswet ingaat.

Om het halen van de normen aannemelijk te maken is het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) opgesteld. In dit programma werken het Rijk, provincies en gemeenten samen om de overschrijdingen van de Europese luchtkwaliteitsnormen tegen te gaan. Op 1 augustus 2009 trad het NSL in werking. De looptijd van het programma is in eerste instantie vijf jaar. Het NSL bevat naast de maatregelen die sinds 1 januari 2005 genomen worden ook alle ruimtelijke plannen, zoals de aanleg van nieuwe wegen, voor de komende vijf jaar, waardoor de luchtkwaliteit juist verslechtert. Hiermee wordt ruimtelijke ordening gekoppeld aan luchtkwaliteit. Dit kan er voor zorgen dat bepaalde bouwprojecten niet langer door kunnen gaan, omdat de maatregelen op het gebied van luchtkwaliteit te weinig effect blijken te hebben.





















Regionaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (RSL)
Voor de regio’s waar sprake is van overschrijding van de normen, zogenaamde NSL-gemeentes, zijn Regionale Samenwerkingsprogramma’s Luchtkwaliteit opgesteld. In deze RSL’s staat de regionale aanpak beschreven om de knelpunten in de regio op te lossen.


Lees meer:
-Europa Decentraal

Roetindicator 
Een initiatief om meer rekening te houden met gezondheid in het luchtkwaliteitsbeleid is de ontwikkeling van de roetindicator. Roet - gebaseerd op de concentratie van elementair koolstof (EC) - wordt namelijk gezien als de meest schadelijke fractie uit het mengsel van verkeersemissies en als de meest gevoelige indicator voor gezondheidseffecten van luchtverontreiniging door verkeer. De roetindicator kan wellicht een rol gaan vervullen als ondersteuning van het lokale luchtkwaliteitsbeleid. Aangezien er in fijn stof ook andere deeltjes zitten dan roet die schadelijk zijn voor de gezondheid, kan de normstelling voor fijn stof niet worden vervangen door normen voor roet.

In de Atlas van de Leefomgeving is in een landsdekkende roetkaart van Nederland opgenomen:

Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor de situatie in 2013. De gegevens voor de kaarten zijn afkomstig van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL)
Op deze kaart staan de roetconcentraties weergegeven (als µg Elementair koolstof/m3) in een resolutie van 25 meter. Hierdoor zijn de effecten van wegverkeer en industrie/landbouw goed te zien.

Lees meer over:
Terugblik inclusief opnamen van de bijeenkomst 'Schone voertuigen en milieukwaliteit' waarin roet centraal stond.
Brief Minister over Roetindicator

Lees verder in dit dashboard: Ligt Nederland op schema?