mei 2019

Schoonste lucht in 't Noorden


Stikstofdioxide en fijn stof zijn de belangrijkste luchtvervuilende stoffen, die schadelijk zijn voor de volksgezondheid. In het algemeen leidt luchtverontreiniging tot luchtwegklachten, zoals een verminderde longfunctie, chronische bronchitis en astma.




Het RIVM berekent voor alle adressen de luchtkwaliteit. Deze wordt gerelateerd aan het aantal inwoners per adres. Per gemeente wordt vervolgens de gemiddelde concentratie berekend waaraan de bewoners blootgesteld worden: de bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie. Naast de emissie van het wegverkeer gaat het om de emissie van prioritaire veehouderijlocaties voor fijn stof in de provincies Limburg, Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel. De blootstellingsberekeningen voor verkeersbronnen en veehouderij-bronnen zijn vervolgens gecombineerd in de betreffende provincies.

De figuur hierboven geeft het gemiddelde per stedelijkheidsgraad weer voor de berekeningsjaren en de prognose voor 2020. Hierbij zijn NO2 en PM10  opgeteld. Deze figuur laat zien dat de blootstelling in de grote steden hoger is dan in minder of niet stedelijke gemeenten. In 2017 herstelde de luchtkwaliteit zich wel in zeer stedelijke gemeenten ten opzichte van 2016. Gemiddeld daalde de emissie met ruim 13 procentpunten tussen 2011 en 2015, waarna er een stagnatie zichtbaar is, vooral in de steden. De ontwikkeling van de luchtkwaliteit zal onder andere afhangen van de economische ontwikkeling en van de groei van het aandeel auto’s dat elektrisch is.



Fijn stof (PM10) kan hart- en ademhalingsproblemen veroorzaken. Mensen die lijden aan astma, andere luchtwegaandoeningen of hart- en vaatziekten zullen sneller klachten krijgen bij blootstelling aan PM10.

Stikstofdioxide (NO2) is in hoge concentratie een schadelijke stof, maar wordt met name gebruikt als indicator voor het mengsel van schadelijke componenten uitgestoten door wegverkeer. Daarnaast is NO2 ook een verantwoordelijk voor de vorming van ozon op leefniveau en speelt het een rol bij de vorming van fijn stof.

Onderstaande tabel laat zien dat de schoonste lucht in het Noorden van het land was en is te vinden. Volgens de prognose zal dit ook in 2020 nog zo zijn. Van de zeer sterk stedelijke gemeenten hebben Groningen en Hilversum de schoonste lucht. Van de niet stedelijke gemeenten is de lucht in de Groningse gemeenten De Marne en Eemsmond het schoonst., waarmee ze na jaren de Waddeneilanden Vlieland en Schiermonnikoog van de troon stoten.

Schoonste steden per stedelijkheidsgraad
Blootstelling NO2 en PM10 (μg/m3)
Stedelijkheidsgraad
2016
2017
Prognose 2020

Zeer sterk stedelijk
Groningen
30,8
Groningen
29,8
Groningen
28

Hilversum
39,9
Hilversum
39
Hilversum
34,2

Sterk stedelijk
Leeuwarden
28
Leeuwarden
26,8
Leeuwarden
26,3


Assen
27,7
Assen
26,8
Assen
25,6

Matig stedelijk
Harlingen
25,3
Harlingen
24,2
Harlingen
24,7

Appingedam
25,2
Appingedam
24,5
Appingedam
24,5

Weinig stedelijk
Dongeradeel
24
Dongeradeel
23,1
Dongeradeel
23,9


Noordenveld
24,5
Noordenveld
23,7
Noordenveld
23,5

Niet stedelijk
De Marne
22,7
De Marne
21,9
De Marne
22,7

Eemsmond
22,7
Eemsmond
22,1
Eemsmond
22,6


De top 10 gemeenten met de hoogste blootstelling bevinden zich bijna allemaal in de Randstad. Door de jaren heen veranderd dit amper.

Fijn stof 
In totaal wordt de fijnstofgrens bij ruim 6 km weg (per rijrichting) overschreden. Deze overschrijdingen vinden plaats op locaties waar de achtergrondconcentratie hoog is ten gevolge van industrie of intensieve veeteelt. De berekeningen laten zien dat de gemiddelde fijnstofconcentratie waar de bevolking aan wordt blootgesteld, tussen 2010 en 2017 met ruim 10 μg/m3 (ongeveer 25 procent) is gedaald, de laatste drie jaar is echter sprake van een stagnatie. Of deze daling de komende jaren doorzet is daarom onzeker. De concentratie fijn stof neemt naar verwachting toe tot 2020. Dit is een gevolg van de stijgende grootschalige achtergrondconcentraties die weer het gevolg zijn van de verwachte economische groei.

De figuren hieronder geven inzicht in de concentraties PM10 waaraan de bevolking wordt blootgesteld per gemeente voor 2017 en de voorspelling voor 2020.


Bron: Monitoringsrapportage NSL 2018, RIVM 2018.
Fijn stof (particulate matter in het Engels) is een verzamelnaam voor verschillende schadelijke deeltjes in de lucht, zoals roet. Van al het fijn stof in de lucht is 45% door de mens veroorzaakt tegenover 55% fijn stof afkomstig van natuurlijke bronnen. De eerste categorie lijkt het meest schadelijk voor de gezondheid te zijn. Een groot deel van deze 45% is afkomstig van verkeer.

Qua grootte van de deeltjes kan het volgende onderscheid gemaakt worden:
·                 Deeltjes kleiner dan 10 micrometer oftewel PM10
·                 Deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer oftewel PM2.5
·                 Deeltjes kleiner dan 0,1 micrometer ook wel ultra fijn stof of PM0,1 genoemd.

De grovere fractie uit het PM10 stof (tussen de 2,5 en de 10 µm) bestaat vooral uit deeltjes die het gevolg zijn van mechanische processen en opwaaiend bodemstof. De fijnere fractiedeeltjes met een diameter kleiner dan 2,5 µm (PM2.5), zijn vooral het gevolg van verbrandingsprocessen waaronder dieselroet (ook wel EC, elementair koolstof, genoemd). Deze kleine deeltjes kunnen bij inademing dieper in de luchtwegen en longen doordringen. Ook bevat deze fractie zogenaamde secundaire aerosolen; deeltjes die in de lucht zijn gevormd uit gasvormige componenten waaronder NO2 (Richtlijn luchtkwaliteit en gezondheid, RIVM 2008). Voor meer informatie over PM2.5-concentratie zie Compendium voor de Leefomgeving.


Bron: Bijeenkomst Schone voertuigen en milieukwaliteit, TNO, 2015

Ultrafijn stof 
Het Europese beleid zich richtte zich voor 2012 op het terugdringen van PM2.5 en PM10. De meeste deeltjes die auto’s uitstoten vallen in de categorie ultrafijn stof (deelcategorie van PM10 en PM2.5). Deze deeltjes kleiner dan 0.1 micrometer kunnen net als de grotere deeltjes tot diep in de longen doordringen, maar kunnen zelfs ook in de bloedbaan terecht komen. TNO heeft onderzoek gedaan naar de uitstoot van ultrafijn stof en kwam tot de conclusie dat de concentraties van ultrafijnstof bij snelwegen en drukke wegen in de stad 5-10 maal hoger zijn dan de achtergrondconcentraties. Dit onderzoek bevestigt de resultaten van andere internationale studies.

Inmiddels zijn ook deeltjesaantal-eisen ingevoerd in de regelgeving voor voertuigen, waardoor de emissie van ultrafijne deeltjes door nieuwe voertuigen effectief wordt verlaagd . Deze eisen gelden voor dieselpersonenauto’s vanaf 2012, voor benzinepersonenauto’s vanaf 2014 en voor vrachtwagenmotoren vanaf 2013. De combinatie van eisen ten aanzien van massa en aantal zorgt ervoor dat zowel fijnstof als ultrafijn stof onder controle wordt gehouden (
TNO).
De Universiteit Utrecht 
onderzocht in 2008 metingen van de Fietsersbond. Hieruit blijkt dat fietsers veel fijnstof inademen, onder andere wanneer ze achter de bromfiets fietsen (zelfs meer dan als ze achter een vrachtauto fietsen).

Verder lezen:

Stikstofdioxide (NO2)
In 2017 is voor iets meer dan 6 km weg (per rijrichting) een overschrijding van de NO2-norm berekend. Nagenoeg alle overschrijdingslocaties bevinden zich bij binnenstedelijke wegen. De NO2-overschrijdingen zijn net als in de monitoringsronde 2015 en 2016 te vinden in de Randstad op locaties met veel verkeer, maar ook in een paar andere steden, zoals Eindhoven en Arnhem. Langs een aantal wegen in de buurt van Schiphol treden ook overschrijdingen op.

De blootstelling aan NOneemt al jaren af. en blijven naar verwachting dalen tot 2020:


Bron: Monitoringsrapportage NSL 2018 RIVM 2018.
Stikstofoxide (NOx) is een combinatie van stikstofdioxide (NO2) en stikstofmonoxide (NO). NOx ontstaat bij verbrandingsprocessen door oxidatie van stikstof uit de lucht. Een groot deel van de NOx komt in de vorm van NO vrij, dat in de atmosfeer deels wordt omgezet in NO2. Een deel van het NOx wordt rechtstreeks als NO2 uitgestoten. De luchtkwaliteitsnorm voor NO2 is op 40 μg/m3 gesteld, maar ook onder deze norm treden negatieve gezondheidseffecten op. (RIVM/RIVM 2008).
De uitstoot door verkeer wordt meestal uitgedrukt in de hoeveelheid NOx en ook de Europese Richtlijn ‘Schone Voertuigen’ richt zich op NOx. De Europese Richtlijn Luchtkwaliteit richt zich echter op NO2. Daarom wordt de NO2 concentratie ook gemonitord. Door katalysatoren en schonere motoren is de concentratie NOx de laatste jaren afgenomen.
Kosten
Jaarlijks sterven door kortdurende blootstelling aan fijn stof ongeveer 3.000 personen in Nederland vroegtijdig. Naar schatting sterven 12.000 tot 24.000 mensen 10 jaar eerder door langdurige blootstelling (RIVM 2005RIVM 2018 en CE Delft 2005). Het aantal slachtoffers van ziekte als gevolg van (kortdurende of langdurige) blootstelling aan luchtverontreiniging betreft een veelvoud van het aantal sterfgevallen. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO geeft aan dat er geen ondergrens is voor de concentratie waarbij fijn stof niet schadelijk is voor de gezondheid. Ondanks dat normen worden gehaald, blijft het dus van belang om fijn stof zoveel mogelijk te reduceren.

Uitgebreide studies hebben de schade van fijn stof op gezondheidsproblemen onderzocht en deze schade uitgedrukt in de kosten die het veroorzaakt. Kostenschattingen van PM2.5 emissies (fijn stof in uitlaatgassen) zijn weergegeven in onderstaande tabel. De kosten zijn onder andere gebaseerd op de kosten van ziekenhuisopnames, verloren levensjaren en bijvoorbeeld medicijngebruik. Er is hierbij onderscheid gemaakt naar de locatie van de uitstoot omdat het effect van fijn stof zeer lokaal is (zie hiervoor ook het experiment met real time data in Helmond).


Locatie uitstoot
Euro per kilo uitstoot
Buiten de bebouwde kom
109
In de stad
181
In metropolen
559
Bron: NEEDS (2008) en HEATCO (2006a); correctie voor BBP-ontwikkelingen en inflatie door CE Delft


De PM2.5-emissies van fijn stof bedragen volgens het PBL in 2016 ongeveer 12,5 kiloton (miljoen kilo). In 2010 bedroegen de PM2.5-emissies van fijn stof door verkeer ongeveer 15 kiloton, waarmee de maatschappelijke kosten voor verkeer uitkomen op meer dan 1,5 miljard euro.
Ook naar de schadekosten die de Nox-emissie veroorzaakt is uitgebreid onderzoek gedaan. De kosten die de uitstoot van NOx met zich meebrengt worden geschat op gemiddeld 11 euro per kilo NOx uitstoot. Kosten die hierin zijn opgenomen zijn kosten van gezondheidsproblemen bij mensen, maar ook van schade aan gebouwen en materialen door corrosie. Voor Nederland is het emissieplafond voor NOx verhoogd tot 202 kiloton per jaar voor 2020 , al wordt er ingezet op minder, namelijk 184 kiloton. Het RIVM verwacht dat de verbeterde luchtkwaliteit er voor zorgt dat de levensverwachting in 2020 gemiddeld 4,5 maand verlengt is ten opzichte van 2005.